The Legacy

समाजभूषण विद्वान विद्यावाचस्पती परमपुज्य गुरुवर्य ह.भ.प. पुरुषोत्तम महाराज शिंदे (हातवळणकर) — हातवळण गावचे, नगर तालुका, अहमदनगर जिल्हा. त्यांचे शिक्षण इ.३ री पर्यंत झाले. सर्वजण त्यांना "उत्तम" म्हणून हाक मारत.

बालपण व गोंधळी परंपरा

त्यांच्या मोठ्या बंधूना गोंधळाचे कार्यक्रम करण्यासाठी झीलकरी गड्याची गरज भासल्यामुळे त्यांनी शाळा सोडून तुणतुणे हातात घेतले. गोंधळाच्या कार्यक्रमात संबळ वाद्य लवकरच शिकले. आवाज चांगला असल्यामुळे तिघांचा गोंधळाचा ताफा रंगात यायचा, परंतु रात्रभर कार्यक्रम करून फक्त २.५ ते ३.५ रुपये मिळत — अत्यंत गरीब परिस्थिती होती.

आध्यात्मिक जागृती

• वयाच्या १६ व्या वर्षी घर सोडून पंढरीची पायी वारी केली; तिकडेच माळ घातली.
• आळंदी, पंढरपूर, पैठण या वाऱ्या करत अनेक संतांच्या सानिध्यात राहिल्याने अंगी कडकडीत वैराग्य निर्माण झाले.
• वयाच्या २२ व्या वर्षी चारधाम यात्रा पूर्ण केली.
• हिमालयात जाऊन विद्या, अभ्यास, ध्यान, धारणा व भक्तीमार्गाचे ज्ञान घेतले.
• साधारण १९७० साली वै. ह.भ.प. गुळवणी महाराज यांनी अनुग्रह देऊन गुरुमंत्र दिला; बाळेकुंद्रीकर शिष्य परंपरेत शिष्यत्व स्वीकारले.
• १९७२ साली हातवळण येथे तीन दिवसांचा अनुग्रह सोहळा — आई-वडिलांना अनुग्रह दिला.

गोंधळी ते संत — जीवनपरिवर्तन

हातात तुणतुणे घेऊन दारोदार फिरणारा उत्तम आता हातात वीणा घेऊन विठ्ठल मंदिरासमोर सप्ताह करू लागला. लोक त्यांना "ह.भ.प. पुरुषोत्तम महाराज हातवळणकर" म्हणू लागले. शिष्यगण चरणांवर झुकू लागले. वारकरी संप्रदायाचे ज्ञान वाणीतून ओसंडू लागले.

गव्हाळवर्णी, साडे पाच फूट उंची, धष्टपुष्ट मूर्ती, पांढरा फेटा, नेहरू शर्ट, धोतर, कपाळी अबीरबुक्का, गळ्यात तुळशीची माळ — हातवळण गावी आले की सर्वांना उत्तम महाराजांचे वेगळेपण जाणवायचे.

धर्मग्रंथांचे संग्रहालय

रामायण, महाभारत, गरुडपुराण, विष्णुपुराण, एकनाथी भागवत, तुकारामांची गाथा, रामविजय, हरिविजय, शिवलीलामृत, गुरुमाहात्म्य, रेणुकापुराण, मूलस्तंभ, काऱीखंड, स्कंदपुराण, महाभारताचे अठरा पर्व, दत्तभार्गव संवाद, पंचकारांसहित, ज्ञानेश्वरी, श्रीमद्भगवद्गीता — अशा मोठमोठ्या धर्मग्रंथांचे संग्रहालय त्यांनी तयार केले. गोंधळी हा पेशा नाहीसा करून ते संत झाले.

वारसा व कार्य

• गोंधळ म्हणजे काय, त्याचे मूळ स्वरूप, प्रथम गोंधळ कुणी-कधी घातला, गोंधळाला अंबाभवानी कशी येते — हे सर्व पौराणिक अध्यात्मिक ज्ञान उत्तम महाराजांकडून मिळाले.
• चौक स्थापना, त्यावरील साहित्य, फुलवरा, कलश, पाच ऊस — यांचा विधिमार्ग त्यांनी समाजाला दिला.
• भक्तिमार्गाचा प्रसार — चाळीसगाव, जळगाव, इंदूरी, खान्देश, भुसावळ इत्यादी ठिकाणी भरपूर शिष्य.
• ८० माणसांचे कुटुंब वारकरी संप्रदायात न्हाऊन निघाले — फक्त उत्तम महाराजांमुळे.
• वयाच्या ६८ व्या वर्षी केडगाव (ता. जि. अहमदनगर) येथे पुन्हा एकदा महाशिवरात्री निमित्त हरिनाम सप्ताहाचे कार्य सुरू ठेवले.
• कधीही स्वतःच्या नावे कोणत्या मठाची स्थापना केली नाही.
• वयाच्या १६ ते ७३ वर्षांपर्यंत संत आचरणातून भक्तिमार्गातून समाजप्रबोधनात्मक प्रचार केला. नारदीय कीर्तनही केले. शेतीची त्यांना विशेष आवड होती.

त्यांना दोन मुले (पांडुरंग व हरिदास) व एक मुलगी आहे. पांडुरंग आणि हरिदास हे शास्त्रीय संगीत तसेच लोकसंगीताचे समर्पित साधक, कला उपासक आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेचे जतन व संवर्धन करणारे कलावंत आहेत. संगीत, लोककला आणि संस्कृतीचा वारसा जपण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत असून, आपल्या कलेद्वारे रसिकांपर्यंत लोकपरंपरेचे वैभव पोहोचवत आहेत आणि लोकसंस्कृती कला सेवा संघाचे संस्थापक आहेत.

M.A. Music, Folk Music Lecturer, and co-founder of Lok Sanskruti Kala Seva Sangh. A struggling young artist from the soil of Hatwalane village who has become one of Maharashtra's most recognized sambal players and folk music ambassadors.

Gondhali Heritage

Seventeenth generation descendant of Gondhali Tradition of Agyandas who served in the court of Chhatrapati Shivaji Maharaj.

Film & Media Career

Playback singing and traditional instrument performance in major Marathi films:

• Fateh Shikast
• Pavankhind
• Hambirrao
• Anandi Gopal
• Ek Hota Malin
• And several more films featuring traditional instruments

Folk Music & Cultural Work

• Co-founded Lok Sanskruti Kala Seva Sangh for the development of folk music and folk culture of Maharashtra.
• Formation of Randhumali Sambal Troupe (2017) — India's first organized folk percussion troupe.
• Legacy of more than 2,500 folk music programs.
• Conducted more than a thousand experiments on Maharashtra Folk Music.
• Specialization in folk music in Sant Vangmay (literature of saints).

Sambal Mastery & Collaborations

Sambal, Dimdi — the traditional musical instruments are the lifeblood of folk music. Haridas has spread this art across the world:

• Specially invited by Ustad Zakir Hussain to play sambal in his program "Abbaji Ki Barsi."
• Performed sambal concerts with Taufiq Qureshi, Anish Pradhan, and Shubha Mudgal.
• Invited by Symbiosis, Flame Institute, Kala Coast Institute to teach sambal art.
• Many foreign youths learn the art of sambal playing from Haridas with great interest.

Education & Scholarships

• Government of India Scholarship for the study of folk art.
• M.A. in Classical Singing from Aurangabad University.

Awards & Honours

• Lokmanya Tilak Award — Pune
• Annabhau Sathe Award — Pune
• Swami Vivekananda Award — Pune (2012)
• Ananya Sanman Award — Z 24 Taas News Foundation, Mumbai (2017)
• Sargam Samman — Ahmednagar (2019)
• MATA Honor Nominations (2023)
• Honored by the great musician Mr. Ashok Pataki Sir from the Zee 24 Hour Arts & Entertainment Department.

Digital Presence

YouTube: @haridasshindesambal8021 & @pandurangshinde-swarsandhya